ГРА̀ДУС ì. 1. Фèç. Еäè­íè­öà çà èç­ìåð­âà­íå òåì­ïå­ðà­òó­ðà­òà íà òå­ëà­òà è âúç­äó­õà, íà ÷î­âåø­êî­òî òÿ­ëî è äð. Зà äà ïðî­ìå­íÿò òåì­ïå­ðà­òó­ðà­òà ñè â åä­íàê­âî ÷è­ñ­ëî ãðà­äó­ñè, äâå òå­ëà îò åä­íàê­âî âå­ùåñ­ò­âî, íî ñ ðà­ç­ëè­÷­íè ìà­ñè, ïî­å­ìàò êî­ëè­÷åñ­ò­âî­òî òî­ï­ëè­íà, êî­å­òî å ïðî­ïîð­öè­î­íàë­íî íà ìà­ñè­òå èì. Фèç. Х êë, 1951, 53. Оò­íî­ñè­òåë­íà­òà òî­ï­ëè­íà íà åä­íî âå­ùåñ­ò­âî å êî­ëè­÷åñ­ò­âî­òî òî­ï­ëè­íà, íå­î­á­õî­äè­ìî çà çà­ã­ðÿ­âà­íå íà åäèí ãðàì îò âå­ùåñ­ò­âî­òî íà åäèí ãðà­äóñ. Хèì. VII êë, 1950, 23. Тåì­ïå­ðà­òó­ðà­òà íà òî­ïÿ­ùèÿ ñå ëåä ñå ïðè­å­ìà çà íó­ëà ãðà­äó­ñà. П. Мàð­êîâ, А (ïðå­âîä), 23.

2. Мàò. Еäè­íè­öà çà èç­ìåð­âà­íå íà úã­ëè èëè äú­ãè, ðà­â­íà íà 1/360 ÷àñò îò êðú­ãà. Рàç­äå­ëÿ­íå­òî íà îê­ðú­æ­íîñòòà íà 360 ãðà­äó­ñà, ãðà­äó­ñè­òå — íà 60 ìè­íó­òè è ìè­íó­òè­òå — íà 60 ñå­êóí­äè ñú­ùî å äî­ø­ëî äî íàñ ïî íà­ñ­ëåä­ñò­âî îò äðå­â­íà Мå­ñî­ïî­òà­ìèÿ. Мàò., 1965, êí. 2, 2. Пî ñòà­ðî­òî äå­ëå­íèå åä­íà äå­âåò­äå­ñå­òà ÷àñò îò ïðà­âèÿ úãúë å ïðè­å­òà çà åäè­íè­öà úã­ëî­âà ìÿð­êà è ñå íà­ðè­÷à "ãðà­äóñ". Вë. Сòà­íî­åâ è äð., Г, 31.

3. Гå­î­ãð. Еäè­íè­öà çà èç­ìåð­âà­íå òî­÷­íî­òî ðàç­ñ­òî­ÿ­íèå íà åä­íà òî÷­êà îò çåì­íà­òà ïî­âúð­õ­íîñò ñï­ðÿ­ìî äðó­ãè òî÷­êè, óñ­ëî­â­íî âçå­òè çà îñ­íî­â­íè. В Пåð­íàì­áó­êî, íà îñ­ìèÿ ãðà­äóñ íà þã îò åê­âà­òî­ðà, ñòà­âà­øå íå­ùî. М. Вú­ëåâ, ПСС, 82. Нèå ïðå­ñÿ­êî­õ­ìå åê­âà­òî­ðà íà ñå­äåì­äå­ñåò è òðå­òèÿ ãðà­äóñ èç­òî­÷­íà äúë­æè­íà. М. Мàð­÷åâ­ñ­êè, ОТ, 31.

4. Сïåö. Еäè­íè­öà çà èç­ìåð­âà­íå ãúñ­òî­òà­òà íà òå­÷­íîñò èëè ñè­ëà­òà íà àë­êî­õîë. Гåð­ãàí âçå åä­íà ÷àø­êà è îïè­òà ïúð­âà­êà — âè­äÿ ìó ñå äî­áúð, íî çà äà ñå óâå­ðè îùå ïî­âå­÷å â ãðà­äó­ñè­òå ìó, íà­ïúë­íè îò­íî­âî ÷àø­êà­òà è ïëè­ñ­íà ðà­êè­ÿ­òà â îã­íè­ùå­òî. К. Кàë­÷åâ, ЖП, 165. Оï­ðå­äå­ëÿ­øå [äàñ­êàë Гåí­÷î] ãðà­äó­ñè­òå íà ðà­êè­ÿ­òà, êî­ÿ­òî âà­ðÿ­õà. К. Кàë­÷åâ, ПИЖ, 107. Оò ñó­ò­ðèí äî âå­÷åð êà­òî àê­öè­çåí îáè­êà­ëÿ êà­çà­íè­òå è îïèò­âà ãðà­äó­ñè­òå íà ðà­êè­ÿ­òà, äî­êà­òî ñå çà­ïå­íè êà­òî áÿ­ñ­íî êó­÷å îêî­ëî óñ­òà­òà. Чó­äî­ìèð, Иçáð. ïð, 19. Зà­õà­ðåí ãðà­äóñ. Мà­ñ­ëåí ãðà­äóñ. Кè­ñå­ëè­íåí ãðà­äóñ.

5. Пðåí. Сà­ìî åä. Оáèêí. ñúñ ñúãë. îï­ðåä. Зà îç­íà­÷à­âà­íå ñòå­ïåí­òà íà íÿ­êàê­âî ÷óâ­ñ­ò­âî, ïðå­æè­âÿ­âà­íå è ïîä. Нå­ãî­âà­òà ïî­å­çèÿ [íà П. Пå­íåâ] äî­ãîí­âà îíÿ âè­ñîê ãðà­äóñ íà äó­øå­â­íî íà­ï­ðå­æå­íèå, êî­ãà­òî ñú­ç­íà­íè­å­òî å îïú­íà­òî çà îã­ðî­ìåí ñêîê â áú­äå­ùå­òî. Лèò. ХI êë, 320. Уìúò ѝ ÿ ïðåä­ïàç­âà­øå îò óâ­ëå­÷å­íèÿ è ѝ áå­øå äî­áúð ñú­âå­ò­íèê, êî­ãà­òî áè­âà­øå â òâîð­÷åñ­êèÿ ïî­ëåò, íî ïàê ÷óâ­ñ­ò­âî­òî ѝ ïîä­ñ­êàç­âà­øå ïî­ñ­ëå­ä­íèÿ ãðà­äóñ íà ìÿð­êà­òà. Сò. Гðó­åâ, АБ, 31. Нàé-ñå­ò­íå, îò­÷à­ÿí .., íåð­âè­ðàí äî ïî­ñ­ëå­ä­íèÿ ãðà­äóñ, óìî­ðåí è îò­ìà­ëÿë îò ãëàä è æàæ­äà, òîé òðú­ã­íà äà ñè õî­äè. Г. Кà­ðà­ñ­ëà­âîâ, Иçáð. ñú÷. II, 473. Тî­ãà­âà âå­÷å ìîì­÷å­òà­òà íå èç­äúð­æà­õà.. Гðà­äó­ñúò íà ãíå­âà èì äîñ­òè­ã­íà íàé-âè­ñî­êà­òà ñè òî÷­êà. А. Сòà­íî­åâ, П, 43-44.

Нà ãðà­äóñ, ñ ú ì. Рàçã. Пèé­íàë è ñ ïî­âè­øå­íî íàñ­ò­ðî­å­íèå (ñúì). — Еé, ñâà­òî, äî­á­ðå äî­øúë. — Дî­á­ðå íà­ìå­ðèë, ñâà­òà­íàê. Сå­ä­íè äå, ñå­ä­íè .. äà çà­ðú­÷àì åä­íî âè­íî.. "Мàé âå­÷å å íà ãðà­äóñ — ìè­ñ­ëå­øå â òî­âà âðå­ìå Йîí­÷î­î­ëó, — âñå ìî­æå äà ñå îò­êîï­÷è íå­ùî îò íå­ãî." В. Нåø­êîâ, Н, 204-206. Иç­âúð­òÿ­âàì / èç­âúð­òÿ (îá­ðú­ùàì / îáúð­íà, çà­âúð­òÿ­âàì / çà­âúð­òÿ) íà ñòî è îñåì­äå­ñåò ãðà­äó­ñà íå­ùî. Нå­î­äîáð. Иç­ìå­íÿì íà­ïúë­íî íå­ùî (âúç­ã­ëåä, ìíå­íèå, òâúð­äå­íèå è ïîä.), âúç­ï­ðè­å­ìàì òî­÷­íî îá­ðà­ò­íî­òî íå­ùî (âúç­ã­ëåä, ìíå­íèå, òâúð­äå­íèå è ïîä.). Оñ­âåí íà Лè­ëå­òî íå áå­øå ëè óñ­ïÿë äà çà­âúð­òè ãëà­âà­òà è íà ìî­ÿ­òà óæ óì­íà, õè­ò­ðà è ïðî­íè­öà­òåë­íà ñåñ­ò­ðà? Нå áå­øå ëè ñïî­ëó­÷èë äî òà­êà­âà ñòå­ïåí äà ѝ âëå­çå ïîä êî­æà­òà, ÷å äà ÿ íà­êà­ðà äà èç­âúð­òè íà ñòî è îñåì­äå­ñåò ãðà­äó­ñà ðàç­áè­ðà­íè­ÿ­òà è ïðèí­öè­ïè­òå ñè? Л. Сòà­íåâ, ПХ, 27. Иç­âúð­òÿ­âàì ñå / èç­âúð­òÿ ñå (îá­ðú­ùàì ñå / îáúð­íà

ñå, çà­âúð­òÿ­âàì ñå / çà­âúð­òÿ ñå) íà ñòî è îñåì­äå­ñåò ãðà­äó­ñà. Нå­î­äîáð. 1. Вúç­ï­ðè­å­ìàì ñúâ­ñåì ïðî­òè­âî­ïî­ëî­æ­íè íà äî­ñå­ãà­ø­íè­òå ñè âúç­ã­ëå­äè ìíå­íèÿ è ïîä. èëè ïðî­ìå­íÿì íà­ïúë­íî ïî­âå­äå­íè­å­òî ñè. Тÿ äî­ðè íå ñå ïî­êî­ëå­áà, òâúð­äå­é­êè îá­ðà­ò­íî­òî, è ñÿ­êàø íå ѝ èä­âà­øå íà óì, ÷å ñå å îáúð­íà­ëà íà ñòî è îñåì­äå­ñåò ãðà­äó­ñà. 2. Зà íå­ùî — ïðî­ìå­íÿì ñå êî­ðåí­íî, íà­ïúë­íî. Тè­÷à­øå íà­â­ðåä îò ëþ­áî­ïèò­ñ­ò­âî, îçà­ðåí îò ðà­äîñ­ò­íà âúç­áó­äà, óâå­ðåí, ÷å ñ åñ­íà­ô­ëú­êà å âå­÷å ñâúð­øå­íî è Зîÿ ïðè íî­âèÿ ñòðîé ùå ïî­ã­ëå­ä­íå íà íå­ãî ñ äðó­ãè î÷è. "Пî-ñêî­ðî äà ñå èç­ìå­òå áóð­æî­à­çè­ÿ­òà è òî­ãà­âà âñè÷­êî ùå ñå îáúð­íå íà ñòî è îñåì­äå­ñåò ãðà­äó­ñà." Еì. Сòà­íåâ, ИК III è IV, 518.

— Лàò. gradus 'ñòú­ïà­ëî, ñòå­ïåí'.