НАРО̀Д, ìí. -è è (îñ­òàð.) -èùà, ì. 1. Уñ­òîé­÷è­âà îá­ù­íîñò îò õî­ðà, ïðå­äèì­íî îò åäíà íà­ðîä­íîñò, êî­ÿ­òî ñå ñúç­äà­âà èñ­òî­ðè­÷åñ­êè âúç îñ­íî­âà íà îá­ùà òå­ðè­òî­ðèÿ èëè äúð­æà­âà, åäè­íåí åçèê, ñú­ç­íà­íèå çà îá­ùà ðî­äî­âà ïðè­íà­ä­ëå­æ­íîñò è èñ­òî­ðèÿ, áèò, òðà­äè­öèè è äð. — Нèå ùå ñúñ­òà­âèì íî­âà ëå­ãèÿ, ùå ïðà­òèì õî­ðà â Бúë­ãà­ðèÿ, ÷å­òè,.., íèå òðÿá­âà äà èç­ïîë­çó­âà­ìå ñå­ãà îá­ñ­òî­ÿ­òåë­ñ­ò­âà­òà è äà ïî­êà­æåì íà ñâå­òà, ÷å ñìå íà­ðîä... íà­ðîä, êîé­òî òúð­ñè ñâî­å­òî ïðà­âî! Сò. Дè­÷åâ, ЗС -, 401. — Бúë­ãàð­ñ­êè­ÿò íà­ðîä ñà­ìî òî­ãà­âà ùå ñå îòúð­âå è âè­äè ñâî­áî­äåí, êî­ãà­òî öÿë ãðàá­íå òî­ïî­ðè­òå è èç­ò­ðå­áè òèÿ äó­ø­ìà­íè. Иâ. Вà­çîâ, Сú÷. ХХIII, 24. Шà­ôà­ðèê å âëþ­áåí â ìè­íà­ëî­òî íà ñëà­âÿí­ñ­êè­òå íà­ðî­äè è òàì òúð­ñè áå­ëå­çè­òå íà òÿ­õ­íà­òà ñà­ìî­áè­ò­íà è ïðàñ­òà­ðà êóë­òó­ðà. А. Кà­ðà­ëèé­÷åâ, ПГ, 185. Иç­ã­íà­íè­öè êëå­òè, îò­ëîì­êà íè­ùî­æ­íà / îò âè­íà­ãè õðà­áúð íà­ðîä ìú­÷å­íèê, / .. / Тå ïè­ÿò, à òú­íàò ñúð­öà­òà èì â ðà­íè. П. К. Яâî­ðîâ, Сú÷. I, 58. Пî­ç­íà­òî å .., ÷å ñå­äà­÷è­òå ïî óìå­ðå­íè­òå ïî­ÿ­ñè .. ñà ïî-äî­á­ðå íà­ï­ðà­âå­íè è ïî-îñ­ò­ðî­ó­ì­íè îò­êîë­êî­òî .. èç­íå­ìî­ùÿ­ëè­òå íà­ðî­äè­ùà ïî ãî­ðå­ùè­òå êëè­ìà­òè. Иâ. Бî­ãî­ðîâ, КП, 23. Вå­ñå­ëè ñÿ Пðå­ñ­ëàâ ãðà­äå / è òè Бúë­ãàð­ñ­êè íà­ðî­äå. Д. Вî­é­íè­êîâ, РК, 99.

2. Оáèêí. åä. Цÿ­ëî­òî íà­ñå­ëå­íèå, âñè÷­êè ãðàæ­äà­íè íà åä­íà äúð­æà­âà. — Сëà­â­íè­òå õî­ðà ñà ðåä­êè è êîë­êî­òî ïî­âå­÷å ãè èìà åäèí íà­ðîä, òîë­êî­âà ïо̀ å òîé íà­ï­ðå­ä­íàë è ÷åñ­òèò. Иâ. Вà­çîâ, Сú÷. ХII, 40. С õè­ëå­äè íàé-äî­á­ðè áúë­ãàð­ñ­êè ñè­íî­âå, öâå­òúò íà íà­ðî­äà íè, ñà èç­äó­øè­õà â òåì­íè­öè­òå. НБ, 1876, áð. 48, 187. Нà­øè­ÿò íà­ðîä óñè­ëå­íî ñå áî­ðè äà ñïðå ðà­ç­ðó­õà­òà â ñò­ðà­íà­òà ñè.

3. Сà­ìî åä. Сú­áèð. С ïðåäë. è ÷ëå­íó­âà­íî. Оñ­íî­â­íà­òà ìà­ñà îò òî­âà íà­ñå­ëå­íèå, ïðî­òè­âî­ïîñ­òà­âå­íà íà áî­ãà­òè­òå èëè íà òå­çè, êî­è­òî óï­ðà­â­ëÿ­âàò äúð­æà­âà­òà. Пî-äîñ­òú­ïåí çà íà­ðî­äà,.. çà ïðî­ôå­ñî­ðè, ó÷è­òå­ëè, ÷è­íî­â­íè­öè, çà­íà­ÿ­ò­÷èè, äðå­á­íè òúð­ãîâ­öè, ñòó­äåí­òè, ðà­áî­ò­íè­öè, å ìåñ­ò­íè­ÿò òó­ðè­çúì, êà­êúâ­òî å ïðå­äèì­íî è íà­øè­ÿò áúë­ãàð­ñ­êè òó­ðè­çúì. П. Дå­ëè­ðà­äåâ, В, 3. Тî­âà áÿ­õà äå­öà îò íà­ðî­äà, îò­ðà­ñ­íà­ëè ïî ïåò-øåñò â åä­íà ñòàÿ ñ ðî­äè­òå­ëè­òå ñè — ðà­áî­ò­íè­öè, äå­öà íà ïî­ëå­òî. М. Гðó­áå­ø­ëè­å­âà, ПИУ, 66. Нî­âà­òà ðà­áî­òà [íà Лåâ­ñ­êè] ìó äà­âà âú­ç­ìî­æ­íîñò äà áú­äå ïî-áëè­çî äî íà­ðî­äà è äà ïðî­ïî­âÿä­âà ïî-ñìå­ëî èäå­ÿ­òà çà îñ­âî­áîæ­äå­íèå. Иâ. Уí­äæè­åâ, ВП, 63. "Оò íà­ðî­äúò èç­ëÿ­çîõ­òå, íî íå ñòå ñ íà­ðî­äúò",.. Аêî âèå äà áè áè­ëå îò íà­ðî­äúò, òî,.., áè ëþ­áè­ëå îòå­÷åñ­ò­âî­òî ñè, â êî­å­òî ñòå ñà ðî­äè­ëå." С, 1872, áð. 39, 307. Гðà­áÿò îò íà­ðî­äà ãëà­äåí, / ãðà­áè ïî­äúë ÷îð­áàä­æèÿ, / çà çëà­òî òúð­ãî­âåö æà­äåí / è ïîï ñ áî­æà ëè­òóð­ãèÿ! Хð. Бî­òåâ, Сú÷. 1929, 14.

4. Сà­ìî åä. Сú­áèð. Рàçã. Мíî­æåñ­ò­âî îò õî­ðà íà åä­íî ìÿñ­òî, â åä­íî ïðîñ­ò­ðàí­ñ­ò­âî. Оæè­âå­íè­òå îò íà­ðîä ïîë­ñ­êè ïú­òè­ùà çà­ï­ðè­ëè÷­âà­õà íà ïî­òî­öè, êî­è­òî ñå èç­ëè­âàò ïî íè­âè­òå. Иë. Вî­ëåí, МДС, 7. Нè­êîé â ñå­ëî íå áå­øå âèæ­äàë ôëå­é­òà è êî­ãà­òî çàñ­âè­ðå­øå,.. îêî­ëî íå­ãî ñå ñú­áè­ðà­øå ñó­ìà íà­ðîä. С. Сå­âåð­íÿê, ИРЕ, 60. Сÿ­êàø âî­äî­íî­ñåí îá­ëàê ñå çà­äà­äå è ïëå­ñ­íà, òà­êà ïðî­øó­ìÿ­õà äðå­õè­òå íà êî­ëå­íè­÷è­ëèÿ íà­ðîä. К. Пåò­êà­íîâ, СВ, 28. Нà õúë­ìà ñðåä ñå­ëî Пîä­ãî­ðå .. ñå áå­ëå­å­åøå íî­âà ÷åð­ê­âà è íà ïî­ëÿ­íà­òà îêî­ëî íåÿ ñå òðó­ïà­øå íà­ðîä. Еëèí Пå­ëèí, Сú÷. III, 89. Тîé å îá­ê­ðó­æåí îò íÿ­êîë­êî ïúð­âåí­öè è äðóã íà­ðîä, è ðàç­ãî­âà­ðà ñ òÿõ çà ïú­òó­âà­íè­å­òî è áú­äú­ùà­òà íî­âà çå­ìÿ — çà íî­âî îòå­÷åñ­ò­âî. Н. Пà­â­ëî­âè÷, РК, 1.

5. Сà­ìî åä. Сú­áèð. Рàçã. Оáèêí. ñúñ ñúãë. îï­ðåä. Гðó­ïà õî­ðà, êî­è­òî èìàò íå­ùî îá­ùî, íÿ­êàê­âè îá­ùè ïðè­ç­íà­öè. Хó­áàâ íà­ðîä ñà òî­âà âà­øåí­öè. Щå âëå­çåø â íÿ­êîÿ êú­ùà, âú­ò­ðå áå­ä­íî­òèÿ.. Нî çà ãîñ­òà äó­øà­òà ñè äà­âàò. Щå íà­ìå­ðÿò è ÿé­öà äà òè îïúð­æàò, è ñ ðà­êèÿ äà òå íà­ïî­ÿò, è áëà­ãà äó­ìà ùå ðà­ç­ìå­íÿò. Кð. Гðè­ãî­ðîâ, Р, 8. — Дà, â òî­çè àê­ò­üîð­ñ­êè íà­ðîä íðà­âè­òå ñà ëå­êè — çà­áå­ëå­æè äîê­òî­ðúò. Иâ. Вà­çîâ, Сú÷. ХХVII, 93. "Чó­äåí íà­ðîä ñà òî­âà æå­íè­òå: êàê­òî äå­öà­òà. / Вñå­êè æå­ëàé äà æè­âåå ïî ñâî­è­òå ëè­÷­íè ïðè­ùåâ­êè, / à ñëåä òî­âà ïúê î÷àê­âà âñå äà ãî õâà­ëèø è ãëà­äèø." Аñ. Рàç­ö­âå­ò­íè­êîâ, Иçáð. ïð III (ïðå­âîä), 101.

6. Сà­ìî åä. Оñ­òàð. Сúñ ñúãë. îï­ðåä. Цÿ­ëî­òî íà­ñå­ëå­íèå, âñè÷­êè æè­òå­ëè íà åä­íî íà­ñå­ëå­íî ìÿñ­òî, êî­å­òî ñå íà­çî­âà­âà ÷ðåç îï­ðå­äå­ëå­íè­å­òî; ãðàæ­äà­íè, ãðàæ­äàí­ñ­ò­âî. Вàð­äàð­ñ­êè ñå äðú­ï­íà íà­çàä, ñå­ò­íå ñå âäà­äå íà­ï­ðåä è äî­ðè ñå ïðè­ïîâ­äè­ã­íà íà ïðúñ­òè, äè­ã­íà ðú­êà: — Тè, íà­ðî­äå ïðåñ­ïàí­ñ­êè, ñ êàê­âè ìè­ñ­ëè ñå ðàç­áó­äè äíåñ è êàê­âî áå íà­ó­ìèë äà ïðà­âèø íà òîÿ äåí? Д. Тà­ëåâ, ПК, 54. — Пî­ê­ëîí ïðè­âåò­ñ­ò­âåí è îò òúð­íîâ­ñ­êèÿ íà­ðîä, êî­é­òî ñå ðàä­âà íà òâî­ÿ­òà ñëà­âà, êà­òî âèæ­äà â òå­áå áú­äå­ùèÿ ñè ñïà­ñè­òåë. Иâ. Вà­çîâ, Сú÷. ХХI, 37.

7. Дè­àë. Мíî­ãî­ëþ­ä­íî ñå­ìåéñ­ò­âî; ÷å­ëÿä. — Дå, íå íè å ëî­øà êú­ùà­òà. Зà íî­âà ñå èñ­êà íà­ðîä äà æè­âåå ó íåÿ. А íèå îñ­òà­íà­õ­ìå ñà­ìî äâå æå­íè. Кð. Гðè­ãî­ðîâ, ПЧ, 8. Кà­òî áå­øå ïîñ­òî­ÿ­í­íî ñëè­ñàí ñ òúð­ãîâ­ñ­êè­òå ñè ðà­áî­òè, Мàð­êî ñà­ìî íà òðà­ïå­çà­òà âèæ­äà­øå íà­ðî­äà ñè âêó­ïîì è òî­ãà­âà äî­ïúë­íÿ­øå âúç­ïè­òà­íè­å­òî ìó ïî äîñ­òà ñâî­å­îá­ðà­çåí íà­÷èí. Иâ. Вà­çîâ, Сú÷. ХХII, 10.